Witamina A jest niezbędnym dla zdrowia składnikiem diety. Pielęgnuje urodę – chroni przed przetłuszczaniem i starzeniem się skóry, działa na skórę fotoochronnie. Jest konieczna dla prawidłowej odporności i dobrego widzenia. Ale też nie należy przesadzać z nadmierną suplementacją – może okazać się toksyczna. Gdzie szukać witaminy A, w jakiej formie i ilościach ją sobie serwować, by maksymalnie skorzystać z jej właściwości?

 

Witamina A znana  pod nazwą retinol, beta-karoten czy prowitamina A, jest niezbędna do właściwego metabolizmu białka i znacząco wspomaga produkcję  RNA, który przekazuje komórkom ważne informacje o funkcji i odnowie. Dzięki wsparciu witaminy A kwas rybonukleinowy na bieżąco raportuje komórkom organizmu osłabienie skóry, tkanek czy błon śluzowych ust, nosa, gardła i płuc i mobilizuje do ich wzmacniania. Witamina A wpływa na ich regenerację, tym samym wzmacnia ściany komórek, przez co skutecznie utrudnia wirusom penetrację, zapobiega zakażeniom, neutralizuje również skutki działania zanieczyszczonego powietrza, zmiękcza skórę i zwiększa jej odporność na podrażnienia.Wspiera wzrost nowych komórek – dzięki niej włosy, skóra i paznokcie wyglądają zdrowo.

Pomaga w budowie i naprawie kości, zębów (szkliwa), błon śluzowych płuc, układu pokarmowego i rozrodczego, wręcz warunkuje optymalny rozwój komórek rozrodczych (kształtowanie się łożyska, proces wzrostu embrionów). Bierze udział w tworzeniu dobrej jakości krwi, utrzymuje dobre widzenie i zapobiega osłabieniu wzroku w ciemności. Reguluje pracę tarczycy, pobudza działanie grasicy i układu odpornościowego – dodatkowe ilości witaminy A mogą bowiem zahamować uwarunkowane wiekiem kurczenie się gruczołu grasicy, w której dojrzewają najbardziej zaawansowane komórki odpornościowe – limfocyty T: tropią i rozpoznają zarazki, aby móc je likwidować. Witamina A ponadto pobudza do aktywności komórki odpornościowe – makrofagi i granulocyty, które niszczą zarazki, pasożyty i ciała obce.

Najlepsze źródła witaminy A

Retinol, będący formą alkoholową witaminy A, oraz jego pochodne (retinoidy), do których zalicza się retinal (forma aldehydowa), kwas retinowy (forma kwasowa), pochodne estrowe retinolu (palmitynian i octan) występują głównie w tłuszczach pochodzenia zwierzęcego: wątróbce , maśle, śmietanie, w tłustym serze, mleku, jajach, śledziach, tuńczyku, makreli jest wykorzystywany przez organizm bezpośrednio po spożyciu.

Aktywność witaminy A wykazuje także β-karoten, określany jako prowitamina A, występujący w żółtych, czerwonych i zielonych produktach roślinnych (morele suszone i świeże, suszone i świeże śliwki, brzoskwinie, mango, papaja, czerwony grejpfrut, porzeczki, maliny, marchew, pietruszka, szpinak, botwinka, dynia, ziemniaki, jarmuż, papryka, brokuły, pomidory, kukurydza, kapusta, sałata).
Obecne w nich karotenoidy muszą być przekształcone w retinol, by witamina A była przyswojona. Pomaga w tym obecność chlorofilu, który sprawia, że pokarmy zielone zamieniają dwukrotnie więcej swojego karotenu na witaminę A niż pokarmy żółte. Przede wszystkim jednak o wchłanianiu się witaminy A z warzyw i owoców decyduje obecność tłuszczu. Zdrowe oleje wchodzą w synergiczną reakcję z betakarotenem: aktywują w przewodzie pokarmowym witaminę A, która z kolei poprawia wchłanianie żelaza zawartego w pożywieniu.

Ponadto witaminę A znajdziemy w mikroalagach (dunaliella, spirulina, chlorella, sinica), trawie pszenicznej i jęczmiennej, owocach dzikiej róży i czarnego bzu oraz w pokrzywie.


Możliwe skutki uboczne przedawkowania witaminy A

Skumulowanie witaminy A może się zdarzyć, gdy dieta jest dobrze zbilansowana i nie brakuje w niej wit. A, a mimo to jest suplementowana. Zdarza się to także w przypadkach nadmiernego spożycia wątróbki, która magazynuje witaminę A. Jej nadmiar w organizmie można rozpoznać po: ociężałości, senności, wymiotach, braku łaknienia, suchości skóry i jej zażółceniu, łamliwości paznokci, bólach głowy i stawów, obrzmieniu powiek, krwawieniu dziąseł oraz ogólnej dezorientacji i drażliwości.
Regularne przedawkowywanie tej witaminy może powodować  nudności, utratę włosów, świąd i owrzodzenie skóry, zagrażające powiększenie wątroby i śledziony, krwotoki, łysienie, wytrzeszcz oczu, zapalenie spojówek, osłabienie mięśni, samoistne złamania kości (drastycznie zmniejszona zawartość wapnia w kościach), deformacje czaszki u dzieci wskutek wzrostu ciśnienia wewnątrzczaszkowego, co wiąże się też z uciskiem na tarcze nerwów wzrokowych. Także u dorosłych po dużych dawkach retinolu dochodzi do zwiększenia ciśnienia płynu mózgowo-rdzeniowego, może występować hiperlipemia, hepatomegalia, hiperkalcemia, pogrubienie kości długich czy zwapnienie tkanek miękkich. Wysokie dawki kwasu retinowego działają zatem toksycznie na komórki organizmu, zwłaszcza że retinol (w przeciwieństwie do beta-karotenu) odkłada się w tkankach i w wątrobie. Niebezpieczeństwo nadużywania witaminy A wynika także z tego, że wchodzi ona w interakcję z niektórymi lekami, tabletkami antykoncepcyjnymi i terapiami antyrakowymi, więc każde jej spożycie w formie innej niż pokarmowej powinno być konsultowane z lekarzem.

Przyczyny i skutki niedoboru witaminy A

Wchłanianie witaminy A zależy od obecności tłuszczu – to on jest jej pasem transmisyjnym. Istnieją jeszcze inne czynniki sprzyjające przyswajaniu witaminy A: kompleks witamin B, witaminy C, D, E, wapń, fosfor i cynk. Na pogorszenie wchłaniania wpływa światło, wysoka temperatura, powietrze (szybki proces utleniania, długie przechowywanie warzyw), związki typu: środki przeczyszczające, sterydy, benzoesan sodu, azotyny, kofeina, nikotyna i etanol oraz przypadłości takie jak: biegunka, dysfunkcje żółci i trzustki, niedobory witaminy D.

Niedobór witaminy A często wynika z mnogości funkcji, jakie pełni w organizmie, podczas gdy jej zapasy są błyskawicznie zużywane na obsługę procesów metabolicznych zachodzących w przeciążonej wątrobie. Wątroby ludzi objadających się zbyt kalorycznym, tłustym, pełnym toksyn, przetworzonym pożywieniem potrzebują większej podaży witaminy A do regeneracji. Trudno tę dawkę określić, by była wystarczająca, a przy tym bezpieczna; sugestie niektórych żywieniowców wskazują nawet na pięciokrotność dotychczasowej normy zdrowo odżywiającego się człowieka. Dlatego jeśli stwierdzi się u pacjenta zbyt niską zawartość witaminy A, to najpierw należy sprawdzić, czy jej poziomu nie wyrówna zwykłe zachowanie umiaru w jedzeniu i dobrze zbilansowana dieta.

Deficyty witaminy A mogą wystąpić w trakcie ciąży (spowodowane spadkiem poziomu cynku, który bierze udział w transporcie witaminy A), u osób chorych na cukrzycę oraz z problemami tarczycy, z usuniętym pęcherzykiem żółciowym. Deficyty witaminy A często zdarzają się z powodu długotrwałych głodówek czy przy długim stosowaniu diety niskotłuszczowej i beztłuszczowej; przyjmowanie leków obniżających cholesterol również upośledza wchłanianie tłuszczów, od których zależy formowanie witaminy A w retinol przyswajalny przez komórki ciała.

Objawy niedoborów witaminy A są łatwo zauważalne:
kruche i łamliwe paznokcie,
suche, wypadające  włosy,
szorstka skóra (rogowacenie przymieszkowe),
wysypki skórne (czerwone grudki na ramionach, udach i policzkach)
gorsze gojenie się ran,
zmniejszony apetyt,
utrata powonienia,
poczucie zmęczenia,
większa podatność na zakażenia

Utrzymująca się awitaminoza witaminy A powoduje poważne zaburzenia widzenia i zmiany neurologiczne:
– “kurzą ślepotę” – czyli złe widzenie o zmierzchu (stale niedostateczny poziom witaminy A powoduje zwyrodnienia gruczołów łzowych – wydzielają za mało łez, doprowadzając do wysychania rogówki, co w konsekwencji może prowadzić do ślepoty)
utratę przejrzystości gałki ocznej (powstanie żółtawych zgrubień zwanych plamkami Bitota) – Witamina A to kluczowa część cząsteczki rodopsyny, która odpowiada za widzenie. Beta-karoten, czyli forma witaminy A występująca w roślinach odgrywa ważną rolę w zapobieganiu degeneracji plamki żółtej, która jest jedną z głównych przyczyn ślepoty starczej.
osłabioną odporność – witamina A bierze udział w procesach immunologicznych
zaburzenie płodności – przez wysychanie błon śluzowych narządów rozrodczych
nowotwory jamy ustnej, gardła i płuc – prawdopodobieństwo choroby u osób palących papierosy
zahamowanie wzrostu u dzieci

Skóra pod kontrolą

 

Rozpuszczalne w tłuszczach retinoidy dobrze wnikają w warstwę rogową naskórka, wywierają wpływ na syntezę białek, metabolizm komórkowy i podziały komórkowe. Procesy te poprawiają strukturę skóry, wzmacniają ochronę naskórka i zmniejszają przeznaskórkową utratę wody –TEWL (Transepidermal Water Loss)

Wykazano, że prowitamina A (beta-karoten) działa fotoochronnie – nasila produkcję pigmentu i nie dopuszcza do wnikania przez skórę promieni ultrafioletowych, których nadmiar pobudza produkcję wolnych rodników tlenowych. Te zaburzają metabolizm komórek, powodują tzw. stres oksydacyjny, który uszkadza komórki skóry i tkankę łączną. Witamina A zapobiega degeneracji i w konsekwencji przedwczesnemu starzeniu się cery, sprzyja szybkiej regeneracji naskórka.

Witamina A stymuluje również organizm do produkcji kolagenu, którego to w organizmie produkcja zmniejsza się z wiekiem. Systematyczna kuracja retinolem spłyca zmarszczki, poprawia koloryt skóry, zwiększa jej elastyczność, a także rozjaśnia przebarwienia i piegi. W przypadku cery tłustej, mieszanej i trądzikowej witamina A w postaci kwasu retinowego potrafi ograniczyć ilość wydzielanego łoju, zmniejszyć widoczność porów oraz zniwelować tendencję do powstawania niepożądanych zmian skórnych. Istotne jest, by kosmetyki zawierające witaminę A i jej pochodne przechowywać w temperaturze nieprzekraczającej 35 stopni Celsjusza.
Retinol poza odmłodzeniem powoduje zwiększenie sieci naczynek krwionośnych, dzięki czemu do skóry wraz z krwią dociera więcej tlenu i substancji odżywczych. Wszystkie drogocenne składniki, którymi karmimy skórę przez żołądek, mogą jeszcze intensywniej ją pielęgnować.
Witamina A nie tylko chroni i odżywia skórę, ale także ją leczy. Pochodnymi witaminy A neutralizuje się nawet opryszczkę wargową i półpasiec (wywołany przez wirusy z rodziny Herpes), brodawki skórne (zakażenia wirusem brodawczaka), atopowe zapalenie skóry (AZS), łuszczycę, trądzik, owrzodzenia. Terapię retinoidami stosuje się w leczeniu czerniaka złośliwego, łupieżu czerwonego mieszkowego, rybiej łuski oraz rogowca dłoni i stóp.

 

 

Bibliografia
1. Pitchford Paul: Odżywianie dla zdrowia. Przełożyła z ang. Iwana Zagroba, 2008
2. L/Stefan Ball, Antyoksydanty w medycynie i zdrowiu człowieka, Medyk-2001
3. Gawędy o witaminach i biopierwiastkach; prof. dr hab.Andrzej Danysz, wyd. Holbex, 1999